کاربردی کردن دستورات قرآن در جامعه

محمد نصر اصفهانی

محمد نصر اصفهانی

متن سخنرانی که قرار بود در ۲۵/۹/۹۳ در دانشگاه برگزار شود ولی به دلیل تهدید به برهم زدن آن، توسط نیروهای خودسر، برگزار نشد.

موضوع بحث ما چگونگی کاربردی کردن دستورات قرآن کریم در جامعه است. پیش فرض این موضوع این است که قرآن در جامعه کاربرد ندارد و باید تشخیص دهیم که چگونه آن را به کار ببریم. ممکن است کسی این پیش فرض را قبول نداشته باشد و بگوید قرآن در زندگی ما کاربرد دارد و چگونگی کاربرد آن را هم خود مردم می‌دانند و لزومی به آموزش چگونگی کاربرد آن نیست. بنابر این پیش فرض می پرسیم قرآن در زندگی ما چه کاربردی دارد؟ و آیا این کاربرد همان کاربردی است که شایسته قرآن است؟ اگر پاسخ مثبت بود کار خاتمه یافته است، اگر پاسخ منفی باشد باید پرسید کاربرد آن چیست؟ و چگونه چنین کاربردی را باید در زندگی خود یا جامعه به اجرا درآورد؟

کاربردهای قرآن در زندگی ما مسلمانان و بخصوص شیعیان چیست؟ آموزش روخوانی و حفظ قرآن در خانه، مدرسه و مساجد. انجام استخاره برای کارهای مهمی که می خواهیم انجام دهیم مثلاً استخاره برای ازدواج. قرار دادن یک جله کلام الله مجید در مهریه دختران؟ نگاه کردن به آن هنگام جاری کردن عقد ازدواج. بوسیدن و از زیر آن رفتن برای سفر. بخشی از آن را جلو ماشین قرار دادن تا از خطر محفوظ شویم. خواندن در شروع جلسلات. ختم برداشتن برای حاجات. گاهی صبح ها یک صفحه آن را خواندن؟ در ماه مبارک رمضان آن را ختم کردن. خوانده شدن در مجالس فاتحه. بنابراینکه کاربرد قرآن در زندگی ما همین باشد، نیازی به اینکه چگونه کاربری کنیم آن نیست.

کجای قرآن کدامیک از این کارها را دستور داده است و کدامیک از این کاربردها قرآنی را خود قرآن برای خود گفته است. ملاحظه خواهیم کرد که هیچکدام کاربرد اصلی قرآن نیست و کارکردها، کارکردهای تحریف آمیزی است که گویی مشکل تازه ای نیست. امیر المومنین (ع) در انتهای خطبه ۱۷ نهج البلاغه از این کارکرد شاکی است و می فرماید: إِلَى اَللَّهِ أَشْکُو مِنْ مَعْشَرٍ، یَعِیشُونَ جُهَّالاً، وَ یَمُوتُونَ ضُلاَّلاً. لَیْسَ فِیهِمْ سِلْعَهٌ أَبْوَرُ مِنَ اَلْکِتَابِ، إِذَا تُلِیَ حَقَّ تِلاَوَتِهِ وَ لاَ سِلْعَهٌ أَنْفَقُ بَیْعاً، وَ لاَ أَغْلَى ثَمَناً مِنَ اَلْکِتَابِ، إِذَا حُرِّفَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَ لاَ عِنْدَهُمْ أَنْکَرُ مِنَ اَلْمَعْرُوفِ وَ لاَ أَعْرَفُ مِنَ اَلْمُنْکَرِ؛ شکایت این مردم را به خدا می برم که ۱- زندگی جاهلانه دارید. ۲- با گمراهی می میرید. چرا چون هنگامی که قرآن بدون تحریف و تغییر، حق خواندنش ادا می شود این کالا بی روفق است. اگر قرآن تحریفی عرضه شود بازارش داغ است این است که نزد آنان بدتر از معروف و خوب تر از منکر نیست.

بنابراین کارکرد قرآن این نیست و آنچه هست تحریف کارکرد است. در این صورت باید سعی کنیم ابتدا کاربرد درست آن را تشخیص دهیم و آنگاه ببینیم چگونه آن کاربرد را به اجرا درآوریم. کاربرد قرآن چیست؟ از خودش بپرسید. او می گوید کاربرد قرآن:

  • فهم: إِنَّا أَنزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِیًّا لَّعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ (یوسف۲)
  • تشخیص درست از نادرست: شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِیَ أُنزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ، وَ بَیِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَى وَ الْفُرْقَانِ (بقره۱۸۵)
  • خودنگهداری از نادرستی: وَ کَذَلِکَ أَنزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِیًّا وَصَرَّفْنَا فِیهِ مِنَ الْوَعِیدِ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ
  • هشیاری: أَوْ یُحْدِثُ لَهُمْ ذِکْرًا ﴿طه۱۱۳﴾
  • رسیدن به بهتر زندگی: إِنَّ الْقُرْآنَ یِهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ ﴿اسراء۹﴾ خدا در مورد تورات و انجیل هم همین را می گوید: وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُواْ التَّوْرَاهَ وَالإِنجِیلَ وَ مَا أُنزِلَ إِلَیهِم مِّن رَّبِّهِمْ، لأکَلُواْ مِن فَوْقِهِمْ وَ مِن تَحْتِ أَرْجُلِهِم (مائده۶۶)

این کارکردها را ما بارها شنیده ایم و مطلوب هم می دانیم ولی اینکه به آن عمل نمی کنیم به این دلیل است که به آن باور نداریم چون در ضمیر ناخودآگاه ما گویی این امور از قرآن برنمی آید زوایه دید ما برای رسیدن به کارکردهای فوق به سمت و سوی دیگر است. ما فهم حقیقت، تشخیص درست از نادرست، خودنگهداری از نادرستی و هشیاری و رسیدن به بهترین زندگی را ناشی از قرآن نمی‌دانیم. ما قرآن را کتابی قدیمی و چیزی ارزشمند از نوع عتیقه تلقی می‌کنیم دلیل آن هم کارکرد عتیقه‌ای از آن در جامعه ماست. در طاقچه گذاشتن و گردگیری از عتیقه. قرآن برای ما کتاب زندگی نیست. چون ما از آن برای زندگی استفاده نمی‌کنیم.

گویی روز قیامت از پیامبر پرسیده می‌شود این چه امتی است که این سرنوشت شوم را پیدا کرده اند و پیامبر پاسخ می‌دهد: وَ قَالَ الرَّسُولُ: یَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا (فرقان۳۰) من بی تقصیر هستم قوم من به قرآن به عنوان یک شیء ارزشمند قدیمی و عتیقه نگاه می‌کردند.

عملکرد و کنش ما بیانگر سیستم گرایشی ماست و سیستم گرایشی ما بیانگر نظام ارزشی ما و نظام ارزشی ما نشانگر باور ماست. کارکرد پیدا کردن قرآن نیاز به تغییر زاویه دید و باور ما دارد تا ارزش ما عوض شود و تا گرایش ما تغییر کند تا رفتار و کنش ما تغییر کند. این باور غلط از قرآن مشکل ما نیست مشکل بشریت است. گویی قوم نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد همه ابتدا متفق القول بوده اند که آنچه پیامبران آنها آورده اند اساطیر قدماست. کهنه است. امروزی نیست و به کار امروز نمی‌آید.

گسست نسل ما با گذشتگان این دید را به ما داده است مثل هر کتاب قدیمی: وَ الَّذِی قَالَ لِوَالِدَیْهِ أُفٍّ لَّکُمَا؛ … وَ هُمَا یَسْتَغِیثَانِ اللَّهَ، وَیْلَکَ آمِنْ، إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ. فَیَقُولُ: مَا هَذَا إِلَّا أَسَاطِیرُ الْأَوَّلِینَ. (احقاف، ۱۷﴾ مشرکین هم همین دید را دارند: وَإِذَا تُتْلَى عَلَیْهِمْ آیَاتُنَا قَالُواْ قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاء لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلاَّ أَسَاطِیرُ الأوَّلِینَ (انفال، ۳۱) اهل کتاب هم به پیامبر ایمان نمی‌آوردند و آن را قدیمی می دانستند: یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُواْ إِنْ هَذَآ إِلاَّ أَسَاطِیرُ الأَوَّلِینَ (انعام، ۲۵)

کفار می‌گویند اینها را همه پیامبران قبلی هم گفتند: لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا هَذَا مِن قَبْلُ، إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِیرُ الْأَوَّلِینَ (مومنون،۸۳)

تا ذهنیت عتیقه بودن عوض نشود، از قرآن کاری بر نمی‌آید، تا ما نپذیریم که قرآن نو است و امروزی است قرآن کارایی پیدا نمی‌کند. قرآن اگر از طرف مخالفین ۹ بار آورده است که قرآن اساطیر الاولین است ۲۲ بار گفته است قرآن جدید و مدرن است بلکه از هر جدیدی بهتر است.

آنکه قرآن را نازل شده بر وجود امروزی خود می داند از شنیدن آیات آن به خود می لرزد: اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ، کِتَابًا مُّتَشَابِهًا مَّثَانِیَ، تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ، ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلَى ذِکْرِ اللَّهِ، ذَلِکَ هُدَى اللَّهِ، یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشَاءُ وَ مَن یُضْلِلْ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (زمر،۲۳) فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ (مرسلات،۵۰) أَفَبِهَذَا الْحَدِیثِ أَنتُم مُّدْهِنُونَ (واقعه، ۸۱)

گویی طبیعت بسیاری از مردم به سمت و سوی چیزهای جدیدی هستند که آنان را سرگرم کند، آنان مشتری سخنان جدید جدی که آنان را به راه خدا بکشاند هم نیستند. وَ مِنَ النَّاسِ مَن یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَن سَبِیلِ اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَهَا هُزُوًا (لقمان،۶)

تا بنی اسرائیل کتاب خدا را جدید ندیدند تمدن یهود شکل نگرفت. تا مسیحیت به مدرن بودن انجیل باور نکردند تمدن مسیحی شکل نگرفت و تا مسلمانانی که از هیچ سابقه تمدنی برخوردار نبودند به این باور نرسیدند که قرآن جدید است نتوانستند بر همه تمدنهای جهان غلبه کنند و امروز هم ما تا ما به این باور نرسیم که قرآن جدید است قرآن در زندگی ما کاربرد پیدا نخواهد کرد.

وقتی به این باور رسیدیم نظام ارزشی ما تغییر می‌کند و قرآن از حالت عتیقه بودن خارج شده و ارزش امروزی پیدا می‌کند و فرد به آن رغبت کرده و از آن استفاده می‌کند. وقتی به این بینش رسیدیم قرآن ارزش لازم را برای ما پیدا خواهد کرد و ما گرایش به آن پیدا می کنیم و اساسی ترین سوالات خود را از او می پرسیم. در مقابل آن طرح سوال می کنیم و خواهان راه حل از او می شویم: ز کجا آمده و به کجا می رویم و آمدن در اینجای ما برای انجام چه کاری است:

«ذَلِکَ الْقُرْآنُ فَاسْتَنْطِقُوهُ، وَ لَنْ یَنْطِقَ‏ وَ لَکِنْ أُخْبِرُکُمْ عَنْهُ، أَلَا إِنَّ فِیهِ، عِلْمَ مَا یَأْتِی‏ وَ الْحَدِیثَ عَنِ الْمَاضِی، وَ دَوَاءَ دَائِکُمْ‏ وَ نَظْمَ مَا بَیْنَکُم‏» (خطبه ۱۵۸ نهج البلاغه)

قرآن کتاب خداشناسی و خداگرایی است: «فَبَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً (ص) بِالْحَقِّ لِیُخْرِجَ عِبَادَهُ مِنْ عِبَادَهِ الْأَوْثَانِ إِلَى عِبَادَتِهِ، وَ مِنْ طَاعَهِ الشَّیْطَانِ إِلَى طَاعَتِهِ، بِقُرْآنٍ قَدْ بَیَّنَهُ وَ أَحْکَمَهُ، لِیَعْلَمَ الْعِبَادُ رَبَّهُمْ إِذْ جَهِلُوهُ، وَ لِیُقِرُّوا بِهِ بَعْدَ إِذْ جَحَدُوهُ، وَ لِیُثْبِتُوهُ بَعْدَ إِذْ أَنْکَرُوهُ، فَتَجَلَّى لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِی کِتَابِهِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونُوا رَأَوْهُ، بِمَا أَرَاهُمْ مِنْ قُدْرَتِهِ وَ خَوَّفَهُمْ مِنْ سَطْوَتِهِ» (خطبه ۱۴۷)

قرآن درمان بیماری های اخلاقی و معنوی است و استفاده از آن می توان به دار سلامت و صدق بار یافت: وَ مَا جَالَسَ هَذَا الْقُرْآنَ أَحَدٌ، إِلَّا قَامَ عَنْهُ بِزِیَادَهٍ أَوْ نُقْصَانٍ، زِیَادَهٍ فِی هُدًى أَوْ نُقْصَانٍ مِنْ عَمًى، وَ اعْلَمُوا، أَنَّهُ لَیْسَ عَلَى أَحَدٍ بَعْدَ الْقُرْآنِ مِنْ فَاقَهٍ، وَ لَا لِأَحَدٍ قَبْلَ الْقُرْآنِ مِنْ غِنًى‏، فَاسْتَشْفُوهُ مِنْ أَدْوَائِکُمْ، وَ اسْتَعِینُوا بِهِ عَلَى لَأْوَائِکُمْ‏، فَإِنَّ فِیهِ شِفَاءً مِنْ أَکْبَرِ الدَّاءِ، وَ هُوَ الْکُفْرُ وَ النِّفَاقُ وَ الْغَیُّ وَ الضَّلَالُ، … وَ اسْتَنْصِحُوهُ عَلَى أَنْفُسِکُمْ‏، وَ اتَّهِمُوا عَلَیْهِ آرَاءَکُمْ، وَ اسْتَغِشُّوا فِیهِ أَهْوَاءَکُم‏». (خطبه ۱۷۶)

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>